هفتۀ گذشته بنا بود در دانشگاه آزاد اسلامی بویین زهرا سخنرانی علمی داشته باشم. مناسب دیدم دربارۀ زیارت عاشورا صحبت کنم. بدین منطور افزون بر مطالعاتی که داشتم از مقالۀ آقایان دكتر مهدي ايزدي و اسلام ملكي معاف با عنوان: تحليل و نقد يكي از فقرات نسخة رايج زيارت عاشورا که در دو فصلنامة علمي پژوهشي كتاب قیّم (شمارۀ هشتم، 1392ش) به چاپ رسیده استفاده کردم. از این رو «سندیت زیارت عاشورا و فقرات لعن در آن» عنوانی شد برای این سخنرانی. اکنون متن آن در این پست می آید:

السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ وَ عَلَى اَلْأَرْوَاحِ اَلَّتِي حَلَّتْ بِفِنَائِكَ وَ أَنَاخَتْ بِرَحْلِكَ عَلَيْكُمْ مِنِّي سَلاَمُ اَللَّهِ أَبَداً مَا بَقِيتُ وَ بَقِيَ اَللَّيْلُ وَ اَلنَّهَارُ وَ لاَ جَعَلَهُ اَللَّهُ آخِرَ اَلْعَهْدِ مِنْ زِيَارَتِكُمْ اَلسَّلاَمُ عَلَى اَلْحُسَيْنِ وَ عَلَى عَلِيِّ بْنِ اَلْحُسَيْنِ وَ عَلَى أَصْحَابِ اَلْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ

در آيات فراواني از قرآن كريم به وحدت و همگرايي توصیه شده است. سيرۀ نبوي نيز مشحون از تعاليم وحدت آفرين است. سيرۀ امام علی (ع) در طول بيست و پنج سالۀ دوران خلفای راشدین و دورۀ پنج سالۀ خلافت خود نيز مؤید همين دستور آسماني است. به اعتقاد شيعه، رفتار مسالمت آميز علی(ع) با خلفاي راشدین عمدتا به منظور حفظ مصالح عاليۀ اسلام بوده است. در روش و منش هر يك از پيشوايان دين نیز اين موضوع قابل اثبات است و احاديث فراواني از امامان شیعه وجود دارد كه به همزيستي مسالمت آميز با عموم مسلمانان امر مي كند و از رفتارهاي تنفرانگيز نهي مي نمايد. بديهي است در كنار اين موضوع تبرّي از دشمنان خدا و اوليايش نيز در آيات و روايات بسياري مورد توجّه جدّي قرار گرفته است. سفارش به دو اصل وحدت اسلامي و تبرّي در منابع معتبر شيعه به گونه اي است كه هيچگونه ناسازگاري و تناقضی را در پي ندارد.

زیارت عاشورا یکی از زیارت های مأثور است که در برخی فقرات آن، از جمله فرستادن لعن و عبارت «ابدأ به اولا ثم الثانی و الثالث و الرابع» بحث است. بررسی ها نشان می دهد که در خصوص لعن ظالمانِ در حق اهل بیت(ع)، بین نسخه ها اختلاف دیده می شود. در نسخه های رایج، که بر اساس نسخه متأخّر مصباح المتهجّد شیخ طوسی می باشند، عبارت «اَللَّهُمَّ خُصَّ أَنْتَ أَوَّلَ ظَالِمٍ ِباللَّعْنِ منی و ابدأ به اولا ثم الثانی و الثالث و الرابع. اَللَّهُمَّ الْعَنْ يَزِيدَ خامسا» آمده است، در حالی که این فقره در نسخۀ کامل الزیارات ابن قولویه به صورت «َللَّهُمَّ خُصَّ أَنْتَ أَوَّلَ ظَالِمٍ ظَلَمَ آلَ نَبِيِّكَ بِاللَّعْنِ ثُمَّ اِلْعَنْ أَعْدَاءَ آلِ مُحَمَّدٍ مِنَ اَلْأَوَّلِينَ وَ اَلْآخِرِينَ اَللَّهُمَّ اِلْعَنْ يَزِيدَ وَ أَبَاهُ» و درنسخۀ قدیمی مصباح المتهجّد شیخ طوسی به صورت «اَللَّهُمَّ خُصَّ أَنْتَ أَوَّلَ ظَالِمٍ ِباللَّعْنِ منی و ابدأ به جمیع الظَالمین لهم اَللَّهُمَّ اِلْعَنْ يَزِيدَ وَ عبیدالله» می باشد؛ بنابراین هیچ کدام از این دو نسخه عبارت «ابدأ به اولا ثم الثانی و الثالث و الرابع» را ندارند. متن زیارت عاشورای این دو نسخه مورد غفلت واقع شده، تنها علامّه عسکری در منتخب الادعیه زیارت عاشورا را بر اساس کامل الزیارات آورده است. دیگر کتب ادعیه، زیارت عاشورا را از شیخ عباس قمی که بر اساس نسخه متأخّر مصباح المتهجّد است گرفته اند.

با مقایسۀ بین نسخه های زیارت عاشورا به لحاظ سند، باید گفت اسناد بين كامل الزّيارات و مصباح المتهجد مشترك است. ابن قولویه و شيخ طوسی هر دو اسناد خود را از طریق علقمه بن محمد حضرمی به امام باقر(ع) می رسانند؛ بنابراين، نمي توان يكي از آن ها را بر ديگري ترجيح داد. مسلّم است كه زيارت عاشورا به علّت برخورداری از شهرت در قرون متقدم و دارا بودن طرق و اسانيد متعدد معتبر است؛ اما در خصوص عبارت «ابدأ به اولا ثم الثانی و الثالث و الرابع» از چند جهت می توان متن نسخه های قدیمی را بر نسخه های رایج ترجیح داد:

1- قدمت نسخه: همان طور که گفته شد سه نسخه متفاوت از زیارت عاشورا در دست است که به ترتیب تاریخی عبارتنداز: الف) كامل الزّيارات ابن قولویه، این نسخه قبل از سال 369هـ تاليف یافته است. علامه اميني که براساس نسخه هاي متعدد، آن را تصحيح كرده، از عبارت «ابدأ به اولا ثم الثانی و الثالث و الرابع» در نسخه های كامل الزّيارات چیزی گزارش نكرده است. ب) نسخۀ قدیمی مصباح المتهجد شیخ طوسی (تاليف قبل از سال ق 460 )، قديمترين نسخه شناخته شده از مصباح المتهجد نسخۀ خطّي موجود در آستان قدس رضوي است که كتابت آن مربوط به سال 500هـ يعني حدود 40 سال پس از وفات مؤلّف می باشد. ج) نسخه های متأخّر مصباح المتهجد، شامل نسخه خطی ای که به تاريخ سال 1082 ق كتابت شده و نسخه چاپ سنگی شيخ عباس قمي است. بنابراین با توجه به تاریخ کتابت نسخه ها، نسخه كامل الزّيارات و نسخه قدیمی مصباح المتهجد نسبت به نسخه های متأخر مصباح المتهجد، که عبارت «ابدأ به اولا ثم الثانی و الثالث و الرابع» را آورده اند، از اعتبار بیشتری برخوردارند.

2- اعتبار منبع: ابن قولويه قمي از محدثان بزرگ شيعه در قرن چهارم است مشایخ و اساتید وی عبارتند از: پدرش محمد بن قولويه، محمد بن يعقوب كليني، علي بن بابويه قمي پدر شيخ صدوق. هم چنین کسانی مانند، شيخ مفيد و حسين بن عبيداالله غضائري نیز از شاگردان ابن قولویه اند که همه از علمای بزرگ شیعه به شمار می روند. وثاقت و مقام علمي ابن قولویه مورد اجماع رجال شناسانی، چون نجاشي است. ابن قولویه تصريح كرده كه در كامل الزّيارات تنها آن چه را كه از طريق راويان ثقه از معصومان (ع) نقل شده، گردآورده است؛ بنابراين در آن خبري از زيارتها و دعاهايي كه توسط غير معصوم انشا شده نيست. شيوه مؤلّف در اين كتاب آن است كه همه احاديث و زيارتها را با ذكر سند كامل نقل و حتّي برخي را با چند سند ذكر مي كند. اين ويژگيها سبب شده كتاب كامل الزّيارات نزد محدثان شيعه داراي اعتباري والا دانسته شود. علامه مجلسي این اثر را از اصول معروف نزد شيعه دانسته است.

درباره شيخ الطّائفه طوسي، راجع به وثاقت، فقاهت و جامعيت علمي او نيازي به سخن گفتن نیست؛ اما شيوه وي در كتاب مصباح المتهجد گونه ای است که اغلب از ذكر سند ادعيه و روايات چشم پوشیده يا به بخش كوچكي از سند اكتفا کرده است؛ بنابراين به لحاظ اعتبار منبع، كامل الزّيارات ابن قولويه بر مصباح المتهجد طوسي رجحان مي يابد.

3- عدم سازگاري عبارت «ابدأ به اولا ثم الثانی و الثالث و الرابع» با بقية متن: وجه درست واژه «الرابع» معلوم نیست چه کسی است. برخی وجه آن را معاویه دانسته اند که نمی تواند صحیح باشد، زیرا در فقرات دیگر، معاویه صریحا با اسم و بدون هيچگونه پرده پوشي مورد لعن قرار گرفته است، مانند اَللَّهُمَّ اِلْعَنْ أَبَا سُفْيَانَ وَ مُعَاوِيَةَ وَ عَلَى يَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ .... برخی نیز عبدالرحمن بن ملجم را وجه الرابع می دانند. از آن جا که ابن ملجم در نزد عامه اهل سنت منفور است و شخصیت مورد احترامی ندارد، نمی تواند وجه الرابع باشد. اين ناسازگاري در نسخه كامل الزّيارات و نسخه قدیمی مصباح المتهجّد دیده نمی شود.

4- عدم سازگاري با سيرۀ اهل بیت(ع ): سیاست اهل بیت(ع) حفظ وحدت بین مسلمین بود؛ بنابراین آن بزرگواران روش تقیه و رازداری را در پیش گرفته بودند و در تبرّی از ظالمان طوری عمل می کردند که مبادا موجب دلخوری مسلمانان گردد. بنی امیه در دشمنی با اهل بیت (ع) به هر کاری دست می زدند. امویان برای بدنام کردن امامان و شیعیان در نزد مسلمانان، که اکثریت آنان طرفدار خلفای راشدین بودند، آنان را به دشمنی با خلفا متهم می ساختند و در این زمینه به دروغ اخبار و مطالبی را که دربرگیرنده سبّ خلفا بود به آنان نسبت می دادند. اهل بیت (ع) که از اهداف امویان مطلع بودند در مقابل هوشیارانه عمل می کردند و بدون آن که به بدگویی از خلفا بپردازند به ظلم و ستم بنی امیه اشاره می نمودند. نامۀ 28 نهج البلاغه گویای این است که وقتی معاویه امام علی(ع) را به حسد ورزی بر خلفا متهم ساخت، امام در پاسخ بدون پرداختن به خلفای راشدین فرمودند: طُلقا در جایگاهی نیستند که در این خصوص نظر بدهند.

یاران با بصیرت ائمه نیز در چنین مواقعی هوشیارانه عمل می کردند، از جمله وقتی عبیدالله بن زیاد حاکم کوفه برای کشتن ابن عفیف دنبال بهانه می گشت، نظر وی را درباره عثمان جویا شد. ابن عفیف بدون این که از عثمان سخن بگوید به ستم بنی امیه اشاره نمود.

روایات زیادی در دست است که نشان می دهد امام باقر (ع) و امام صادق (ع) نیز همواره شیعیان را به رفتار نيكو با اهل سنّت توصيه و از دشنامگويي به خلفا منع می کردند؛ بنابراین اگر بپذیریم امام باقر (ع) در زیارت عاشورا عبارت «ابدأ به اولا ثم الثانی و الثالث و الرابع» را بیان فرموده است، خلاف سیرۀ آن حضرت خواهد بود. سفارش امام باقر (ع) و امام صادق (ع) به پرهیز از سبّ خلفا حاکی از آن است که در آن زمان برخی از شیعیان صریحا به بدگویی از خلفا می پرداخته اند. چنان که برخی روایات نیز آن را تایید می کند. ابن ابي الحديد از امام باقر (ع) حدیثی نقل می کند که آن حضرت فرمود: «از ما (اهل بيت) چيزهايي نقل كردند كه نگفته بوديم و كارهايي كه نكرده بوديم (به ما نسبت دادند) تا ما را نزد مردم، مبغوض و منفور كنند». ماجراي ديدار ابوحنيفه با امام صادق (ع) را که ابن بابويه آورده، به اظهار برائت صريح شيعيان در كوفه دلالت دارد. ابوحنیفه در این خصوص پیش امام صادق گله کرد و آن حضرت را در این امر مسئول دانست، ولی امام فرمودند: من چنین دستوری نداده ام. سپس ابوحنیفه از امام خواستند تا نامه ای به شیعیان کوفه بنویسد. آن حضرت در پاسخ گفتند: سخنم را اطاعت نخواهند كرد.

احتمالا زيارت عاشورا از زمان امام باقر (ع) به بعد چند مدّتی توسط راويان كوفه تصريحگرا نقل می شده است. كوفي بودن اكثر راويان موجود در اسانيد اين زيارت، همچون علقمة بن محمد حضرمي، مالك جهني، عقبة بن قيس، سيف بن عميره، صفوان بن مهران و محمد بن خالد طيالسي اين احتمال را قوی مي كند؛ بنابراین برخي از واژگان اين زيارت، شايد در طول زمان و بر اثر نقل به معنا دستخوش تغيير لفظي شده باشد و به هميين دلیل، نبايد همه واژگان نسخۀ رايج را قطعي الصدور و متواتر لفظي پنداشت.

علمای طراز اوّل شیعه، مانند ابن قولویه و شیخ طوسی با دقّت نظری که در نقل روایات داشته اند و با تأسی به سیرۀ اهل بیت (ع) و با توجّه به اصل تقیّه و رازداری، متن اصیلی از زیارت عاشورا ارائه داده اند که در آن عبارت «ابدأ به اولا ثم الثانی و الثالث و الرابع» دیده نمی شود.

بنابر آن چه گفته شد می توان چنین نتیجه گرفت، با توجه به قدمت، اعتبار منبع و سیرۀ اهل بیت(ع) در حفظ وحدت اسلامی، تقیّه و رازداری و نحوۀ تبرّی آنان از ظالمان متن نسخه های قدیمی زیارت عاشورا بر نسخه های رایج ارجحیت دارند؛ بنابراین در اوضاع حساس کنونی جهان اسلام جهت کاهش اختلافات بین مسلمین، توجّه به نسخه های قدیمی زیارت عاشورا ضروری می نماید.